Videoart zatytu\u0142owany \u201eSadzeniaki\u201d powsta\u0142 w oparciu o archiwaln\u0105 fotografi\u0119 ze zbior\u00f3w MEK w Krakowie – Dzieci zaj\u0119te przebieraniem ziemniak\u00f3w przeznaczonych do sadzenia \u015awiatowid (agencja fotograficzna) – O\u015brodek wytw\u00f3rczy, (MEK III-1918).<\/p>\n
W pe\u0142nym s\u0142o\u0144cu wczesnej wiosny, gdzie\u015b w okolicach Bochni, obiektyw nieznanego fotografa zatrzyma\u0142 w czasie scen\u0119 z \u017cycia dawnej wsi. Na go\u0142ej ziemi, wok\u00f3\u0142 usypanego kopca ziemniak\u00f3w, siedzi gromadka dzieci i kilka kobiet. Cho\u0107 najm\u0142odsze z nich, zaledwie kilkuletnie, z dzieci\u0119c\u0105 ciekawo\u015bci\u0105 zerkaj\u0105 w stron\u0119 aparatu, reszta z powag\u0105 oddaje si\u0119 pracy \u2013 skrupulatnie przebieraj\u0105 sadzeniaki, nape\u0142niaj\u0105c wiklinowe kosze. Przynajmniej tak to jawi si\u0119 nam gdy patrzymy na nieruchome zdj\u0119cie. Ziemniaki te b\u0119d\u0105 wykorzystane \u2013 jak sama nazwa wskazuje do sadzenia; nie ka\u017cdy z nich si\u0119 nadaje do tego, dlatego w\u0142a\u015bnie trzeba je przebiera\u0107 i wybiera\u0107 te nadaj\u0105ce si\u0119 (nie zgnite, z odpowiedni\u0105 ilo\u015bci\u0105 \u201eoczek\u201d). W tle, za plecionym p\u0142otem, majacz\u0105 wiejskie zabudowania: bielona cha\u0142upa pod gontem i kryta strzech\u0105 stodo\u0142a. Ten sielski na poz\u00f3r kadr skrywa jednak tward\u0105 prawd\u0119 o sytuacji dzieci na polskiej wsi w latach 30. XX wieku. W tym czasie praca dzieci na wsi stanowi\u0142a ekonomiczny przymus a edukacja ust\u0119powa\u0142a pola pracom polowym, a dzieci postrzegano jako \u201ema\u0142ych doros\u0142ych\u201d, kt\u00f3rych \u017cycie wyznacza\u0142 rytm p\u00f3r roku i surowa dyscyplina. Pierwszym powa\u017cnym zadaniem rozpoczynaj\u0105cym si\u0119 w wieku ok 5-7 lat by\u0142o pasienie g\u0119si, a z czasem wi\u0119kszego inwentarza. Dla ch\u0142opc\u00f3w by\u0142 to wa\u017cny moment przej\u015bcia \u2013 porzucali dzieci\u0119ce sukienki na rzecz \u201em\u0119skich\u201d spodni, co symbolizowa\u0142o wej\u015bcie w nowy etap dojrza\u0142o\u015bci.<\/p>\n
W systemie tr\u00f3jpol\u00f3wki pasienie odbywa\u0142o si\u0119 grupowo pod okiem doros\u0142ego pastucha gromadzkiego. Pastwiska sta\u0142y si\u0119 dla dzieci szko\u0142\u0105 \u017cycia \u2013 to tam tworzy\u0142y w\u0142asne hierarchie, uczy\u0142y si\u0119 zasad spo\u0142ecznych i sp\u0119dza\u0142y wi\u0119kszo\u015b\u0107 roku, pracuj\u0105c dla rodziny lub jako najemna s\u0142u\u017cba. Mi\u0119dzy 14. a 17. rokiem \u017cycia, gdy m\u0142odzi ludzie opuszczali pastwiska, by pomaga\u0107 w trudniejszych pracach w polu i na gospodarstwie. Je\u015bli kto\u015b zostawa\u0142 pastuchem d\u0142u\u017cej, postrzegano to jako oznak\u0119 nieporadno\u015bci lub spo\u0142ecznego upadku. Jedynym wyj\u0105tkiem by\u0142 presti\u017cowy, nocny wypas koni, kt\u00f3ry bywa\u0142 atrakcyjny nawet dla doros\u0142ych m\u0119\u017cczyzn. Etap dorastania i bycia \u201epodrostkiem\u201d czy \u201epodlotkiem\u201d szybko dobiega\u0142 ko\u0144ca, a m\u0142odzie\u017c wkracza\u0142a w doros\u0142o\u015b\u0107. M\u0142odzi m\u0119\u017cczy\u017ani, przechodz\u0105c przez tradycyjne obrz\u0119dy \u201ewyzwolin\u201d, \u201ewilka\u201d czy \u201efryca\u201d, stawali si\u0119 pe\u0142noprawnymi parobkami \u2013 pracuj\u0105c u boku ojc\u00f3w lub najmuj\u0105c si\u0119 na kontrakty. Z kolei panny, gdy tylko rodzice uznali je za odpowiednio przygotowane, oficjalnie zyskiwa\u0142y status gotowych do zam\u0105\u017cp\u00f3j\u015bcia.<\/p>\n
Zapewne w zwi\u0105zku z ci\u0119\u017cko\u015bci\u0105 tematu i niejako szukaj\u0105c ratunku, patrz\u0105c na fotografi\u0119 zastanawia\u0142am si\u0119, czy w tej pracy by\u0142o miejsce na jak\u0105kolwiek form\u0119 zabawy. W moim video ziemniaki staj\u0105 si\u0119 pi\u0142kami, kt\u00f3rymi mo\u017cna si\u0119 bawi\u0107. Ca\u0142y kopiec ziemniak\u00f3w-sadzeniak\u00f3w sta\u0142 si\u0119 w mojej wyobra\u017ani basenem z plastikowymi pi\u0142eczkami \u2013 jakie mo\u017cna powszechnie spotka\u0107 w miejscach przeznaczonych do zabawy takich jak centra rozrywki dla dzieci. Baseniki w mniejszych rozmiarach znajduj\u0105 si\u0119 wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie w powszechnej sprzeda\u017cy i w zwi\u0105zku z tym w niejednym domu.<\/p>\n
Tematyka zabawek i zabaw dzieci na dawnej polskiej wsi to kolejny obszerny temat, kt\u00f3ry wymaga osobnego om\u00f3wienia.<\/p>\n