{"id":614,"date":"2025-11-24T21:12:32","date_gmt":"2025-11-24T21:12:32","guid":{"rendered":"https:\/\/reginapazdur.pl\/?post_type=aiovg_videos&p=614"},"modified":"2026-03-17T01:24:54","modified_gmt":"2026-03-17T01:24:54","slug":"slajsa","status":"publish","type":"aiovg_videos","link":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/video\/slajsa\/","title":{"rendered":"\u015aLAJSA"},"content":{"rendered":"

Videoart zatytu\u0142owany \u201e\u015alajsa\u201d powsta\u0142 w oparciu o fotografi\u0119 Leopolda W\u0119grzynowicza z 1928 r., M\u0119\u017cczy\u017ani z Soli podczas wyrabiania szczyp do \u015bwiecenia; ze zbior\u00f3w MEK (V-2609).<\/p>\n

Gdy po raz pierwszy zobaczy\u0142am t\u0119 fotografi\u0119 trudno by\u0142o mi si\u0119 domy\u015ble\u0107, na co w\u0142a\u015bciwie patrz\u0119. Muzeum Etnograficzne w Krakowie<\/a>, w kt\u00f3rych zbiorach znalaz\u0142am fotografie wyja\u015bnia dok\u0142adnie na czym polega\u0142 i jak przebiega\u0142 proces wyrabiania szczyp do \u015bwiecenia.<\/p>\n

Produkcja szczap (\u015blajs), polega\u0142a na ich darciu przy pomocy kocura ze \u015bwie\u017cego drzewa bukowego. Jak pisa\u0142 W\u0119grzynowicz \u201eKocur mia\u0142 kszta\u0142t hebla, opatrzony by\u0142 z jednego ko\u0144ca czterema r\u0105czkami a z drugiego jedn\u0105, otw\u00f3r przez kt\u00f3ry wychodzi\u0142a Klajsa, przykryty by\u0142 przykrywk\u0105 na sk\u00f3rzanym zawiasie. Do darcia \u015blajs przycinano odpowiednio grub\u0105 i d\u0142ug\u0105 desk\u0119 zwan\u0105 s\u0119dzio\u0142em i umocowywano j\u0105 w specjalnym warsztacie t. z. stolicy. Czynno\u015b\u0107 darcia \u015blajs by\u0142a ci\u0119\u017cka, bo drewno by\u0142o \u015bwie\u017ce, wi\u0119c wykonywa\u0142o j\u0105 a\u017c trzech m\u0119\u017cczyzn. Dwaj ci\u0105gn\u0119li kocur za cztery r\u0105czki, trzeci popycha\u0142 pi\u0105t\u0105 r\u0105czk\u0119, a woln\u0105 r\u0119k\u0105 odbiera\u0142 i odk\u0142ada\u0142 gotowe \u015blajsy, kt\u00f3re wi\u0105zano po kilkana\u015bcie i sk\u0142adano na strychu, aby wysch\u0142y. Do \u015bwiecenia umieszczano \u015blajsy w \u015bwiecznikach.\u201d (zob. \u201eOrli Lot\u201d, R. X, nr 3, 1929, s. 51-52).<\/p>\n

Dzi\u015b, \u017ceby mie\u0107 \u015bwiat\u0142o w domu trzeba jedynie w\u0142\u0105czy\u0107 pstryczek czy guzik na pilocie. Trzeba mie\u0107 te\u017c pieni\u0105dze na zap\u0142acenie rachunku za pr\u0105d. Nieciekawa sytuacja na \u015bwiecie i wynikaj\u0105ce z dzia\u0142a\u0144 wojennych do\u015bwiadczenie wielu tysi\u0119cy os\u00f3b zmuszonych do \u017cycia bez pr\u0105du, o\u015bwietlenia i ogrzewania sk\u0142ania do powa\u017cnej rewizji w\u0142asnego przygotowania na sytuacj\u0119 \u017cycia bez elektryczno\u015bci. Oczywi\u015bcie na \u015bwiecie s\u0105 wci\u0105\u017c miejsca, gdzie ludzie \u017cyj\u0105 bez dost\u0119pu do pr\u0105du z wyboru czy konieczno\u015bci \u2013 jednak w Europie jest to rzadko\u015b\u0107 \u2013 za wyj\u0105tkiem oczywi\u015bcie miejsc gdzie toczy si\u0119 wojna lub wydarza jaki\u015b kataklizm (trz\u0119sienie ziemi, pow\u00f3d\u017a itd.). Na co dzie\u0144 rzadko pami\u0119tam, \u017ce to ogromny przywilej mie\u0107 pr\u0105d i ciep\u0142o w domu. W Nowicy, w kt\u00f3rej prowadz\u0119 d\u0142ugoterminowe badania etnograficzne, pr\u0105d doprowadzono dopiero w 1972 r. To przecie\u017c zupe\u0142nie niedawno.<\/p>\n

Na stronie MEK znajduj\u0105 si\u0119 szczeg\u00f3\u0142owe informacj\u0119 na temat samej fotografii i jej pochodzenia:<\/a><\/p>\n

Fotografia nale\u017cy do zespo\u0142u ponad 40-stu fotografii, zachowanych w wi\u0119kszo\u015bci w postaci negatyw\u00f3w na kliszach szklanych, wykonanych przez Leopolda W\u0119grzynowicza w lecie 1928 r. podczas wycieczki krajoznawczej na \u017bywiecczyzn\u0119, do miejscowo\u015bci S\u00f3l. Badacz uwieczni\u0142 na nich mieszka\u0144c\u00f3w tych okolic, ich stroje, prace gospodarcze i polowe, obrz\u0119dowo\u015b\u0107, budownictwo i in. Zorganizowan\u0105 w Krakowie pod koniec wrze\u015bnia 1928 roku wystaw\u0119 dotycz\u0105c\u0105 wakacyjnej dzia\u0142alno\u015bci cz\u0142onk\u00f3w K\u00f3\u0142 Krajoznawczych rozpocz\u0105\u0142 referat ich przewodnicz\u0105cego, W\u0119grzynowicza, b\u0119d\u0105cy sprawozdaniem z obserwacji poczynionych podczas tego wyjazdu. Ilustracj\u0119 do niego stanowi\u0142y, obok przywiezionych eksponat\u00f3w, w\u0142a\u015bnie prezentowane fotografie (zob: \u201eOrli Lot\u201d, R. IX, nr 7-8, 1928, s. 172-173). W kolejnym roku na \u0142amach redagowanego przez siebie \u201eOrlego Lotu\u201d (R. X, nr 3, 1929) zamie\u015bci\u0142 kr\u00f3tki artyku\u0142 pt. \u201eJak dawniej o\u015bwietlano izby wiejskie w Soli?\u201d, b\u0119d\u0105cy pok\u0142osiem przeprowadzonych w terenie bada\u0144. Prezentowane zdj\u0119cie stanowi\u0142o ilustracj\u0119 do tego w\u0142a\u015bnie tekstu. Przedstawia trzech m\u0119\u017cczyzn z Soli pracuj\u0105cych przy drewnianym warsztacie (rodzaj struga, hebla, tzw. kocura umieszczonego na stolicy) do wyrobu szczap (zwanych lokalnie \u015blajsami) do o\u015bwietlania mieszka\u0144. M\u0119\u017cczy\u017ani s\u0105 w wieku od ok. 40 do 70 lat. Dw\u00f3ch z nich stoi za warsztatem, przodem do obiektywu (wyra\u017ane podobie\u0144stwo ka\u017ce przypuszcza\u0107, \u017ce s\u0105 ze sob\u0105 spokrewnieni), i lekko si\u0119 u\u015bmiecha; m\u0119\u017cczyzna pracuj\u0105cy po prawej stronie kadru uj\u0119ty jest z lewego boku. Wszyscy maj\u0105 w\u0105sy. Ubrani s\u0105 w spodnie, bia\u0142e koszule z ko\u0142nierzykami i podwini\u0119tymi r\u0119kawami i kamizelki (z wyj\u0105tkiem stoj\u0105cego w \u015brodku najstarszego z nich, kt\u00f3ry nosi szelki).\u00a0 Z lewej strony fotografii stoi czwarty m\u0119\u017cczyzna, w podobnym do pozosta\u0142ych wieku, ubrany \u2013pr\u00f3cz spodni, koszuli i kamizelki- w ciemn\u0105 marynark\u0119, ogl\u0105daj\u0105cy wykonan\u0105 szczap\u0119. [1] Na drugim planie, za m\u0119\u017cczyznami, stoi ok. 8-10-letnia dziewczynka, ze spuszczonymi wzd\u0142u\u017c cia\u0142a ramionami i powa\u017cn\u0105 min\u0105. Ubrana jest w bia\u0142\u0105 sukienk\u0119 z d\u0142ugimi r\u0119kawami, po\u0144czochy i sznurowane trzewiki, a na szyi ma \u0142a\u0144cuszek z medalikiem. Zdj\u0119cie wykonano w plenerze. Od lewej strony kadru ci\u0105gnie si\u0119 drewniane ogrodzenie, przez kt\u00f3ry przewieszono cz\u0119\u015bci garderoby i po\u0142o\u017cony jasny kapelusz. W tle, w centralnej cz\u0119\u015bci kadru, widoczny fragment sylwetki ch\u0142opca w kapeluszu. Dalej- g\u0119ste drzewa i zaro\u015bla.<\/p>\n

[1] z tekstu \u017ar\u00f3d\u0142owego w \u201eOrlim Locie\u201d wynika, \u017ce czwarty m\u0119\u017cczyzna zak\u0142ada \u015blajs\u0119 na \u015bwiecznik.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"

Videoart zatytu\u0142owany \u201e\u015alajsa\u201d powsta\u0142 w oparciu o fotografi\u0119 Leopolda W\u0119grzynowicza z 1928 r., M\u0119\u017cczy\u017ani z Soli podczas wyrabiania szczyp do \u015bwiecenia; ze zbior\u00f3w MEK (V-2609). Gdy po raz pierwszy zobaczy\u0142am t\u0119 fotografi\u0119 trudno by\u0142o mi si\u0119 domy\u015ble\u0107, na co w\u0142a\u015bciwie patrz\u0119. Muzeum Etnograficzne w Krakowie, w kt\u00f3rych zbiorach znalaz\u0142am fotografie wyja\u015bnia dok\u0142adnie na czym polega\u0142 […]<\/p>\n","protected":false},"author":1,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","aiovg_categories":[],"aiovg_tags":[],"class_list":["post-614","aiovg_videos","type-aiovg_videos","status-publish","has-post-thumbnail","hentry"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/aiovg_videos\/614","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/aiovg_videos"}],"about":[{"href":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/types\/aiovg_videos"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/comments?post=614"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/media?parent=614"}],"wp:term":[{"taxonomy":"aiovg_categories","embeddable":true,"href":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/aiovg_categories?post=614"},{"taxonomy":"aiovg_tags","embeddable":true,"href":"https:\/\/reginapazdur.pl\/index.php\/wp-json\/wp\/v2\/aiovg_tags?post=614"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}